Dóra Ruf og Kristján Oddsson

Dóra Ruf og Kristján Oddsson - frumkvöðlar í lífrænni ræktun

Á bænum Neðra-Hálsi í Kjós búa hjónin Kristján Oddsson og Dóra Ruf. Þar hafa þau stundað lífræna mjólkurframleiðslu frá árinu 1996, er þau fengu sína fyrstu lífrænu vottun – og eru þannig meðal elstu vottuðu lífrænna framleiðenda á Íslandi.

Kristján er fæddur og uppalinn á Neðra-Hálsi og tók snemma þátt í búskapnum samhliða skólagöngu. Hann útskrifaðist sem búfræðingur frá Hvanneyri árið 1973 og hóf formlegan búskap í félagsbúi með föður sínum, Oddi Andréssyni, árið 1978. Þegar faðirinn féll frá árið 1982 keyptu Kristján og Dóra jörðina af móður hans og systkinum og tóku við rekstrinum saman.

Dóra er upphaflega frá Sviss og kom til Íslands sem ferðamaður en ílengdist. Hún er kennari að mennt, kenndi fyrst í sínu heimalandi áður en fór að kenna í barnaskólanum Ásgarði í Kjós eftir að hún settist að á Neðra-Hálsi

Frá grænmetisreit til lífrænnar vottunar

Lífræn ræktun hefur verið hluti af daglegum búskap á Neðra-Hálsi allt frá upphafi. Skógrækt og matjurtaræktun til heimilisnota var alltaf lífræn, og má segja að lífræna mjólkurvinnslan hafi sprottið þaðan. Á árunum 1988–1994 voru þau með nokkra framleiðslu á lífrænum gulrótum og rófum – og fundu fyrir miklu þakklæti hjá neytendum. „Versti tíminn var þegar vörurnar kláruðust þegar leið á haustið og veturinn. Þá varð grátur og gnístan tanna,” segir Kristján með bros á vör. Hann segir að þessi reynsla hefði verið þeim hvatning fyrir framleiðslu á lífrænni mjólk – og sýndu þeim að upplýstir neytendur væru til staðar fyrir gæðavörur þegar þær eru í boði.

Á þessum tíma voru engar formlegar reglur um lífræna framleiðslu hér á landi og neytendur urðu að treysta einungis á heilindi framleiðandans. Það breyttist árið 1994 þegar lög um lífræna landbúnaðarframleiðslu voru samþykkt á Alþingi og krafan um formlega vottun tók gildi. Unnið var að aðlögun alls búsins að lífrænni ræktun samhliða þróun vottunarkerﬁsins, og árið 1996 hlaut Neðri-Háls lífræna vottun.

Biobú

Fyrsta lífræna mjólkurafurð býlisins kom á markað árið 1998 – óﬁtusprengd drykkjarmjólk – en það var mjólkursamsalan sem sá um dreifinguna. Vandinn kom fljótt í ljós: þau gátu ekki selt alla mjólkina sem lífræna og stór hluti fór í „stóra pottinn” og var seld sem hefðbundin. „Við vorum ekki ánægð með það,” segir Kristján. Þau hvöttu samstarfsaðilana til að þróa lífrænan markað með nýjum vörum, en þær hugmyndir fengu lítinn hljómgrunn. Þá ákváðu þau að taka málið í eigin hendur.

Árið 2002 stofnuðu þau fyrirtækið Biobú ehf., og 3. júní 2003 komu fyrstu vörurnar á markað – sex tegundir af lífrænni jógúrt. Síðan þá hefur starfsemin vaxið jafnt og þétt. Í dag eru fjórir lífrænir mjólkurframleiðendur í hópnum með samtals um 800 þúsund lítra af mjólk á ári, og Biobú er orðið þekkt og traust vörumerki á íslenskum matvælamarkaði.

Á Neðra-Hálsi eru í dag um 48 mjólkurkýr, 30–40 kálfar og kvígur, og um 67 hektarar í túnum. Árleg mjólkurframleiðsla nemur tæplega 200 þúsund lítrum – allt lífrænt, allt til vinnslu hjá Biobú.

Lífrænn landbúnaður - meira en framleiðsluaðferð

Kristján og Dóra segja lífrænan landbúnað mikilvægan vegna þess hversu vítt svið hann spannar. Hann snertir manneldismál, velferð dýra, umhverfismál og loftslagsmál – og þó síðastnefndi þátturinn sé oft vanræktur í umræðunni, er hann kannski mikilvægastur til lengri tíma litið.

Hvað manneldið varðar þá felur val á vottuðum lífrænum matvælum í sér sjálfkrafa sniðgöngun á ýmsum aukaefnum sem notuð eru í almennri matvælaframleiðslu. Öll aukaefni í lífrænni framleiðslu verða að vera af náttúrulegum uppruna.

Þegar kemur að velferð dýra eru kröfurnar í lífrænni framleiðslu skýrar. Dýrin hafa meira rými og geta betur notið eðlislægrar hegðunar, og hreyfa sig meira. Jafnframt er lögð áhersla á að dýrin hafi aðgang að útiveru árið um kring eftir því sem aðstæður leyfa.

„Betri aðbúnaður og lífrænt ræktað fóður, þar sem ekki er fóðrað með hámarksafurðir í huga, er okkar leið til að skapa heilbrigðan bústofn þar sem lyfjanotkun er að mestu óþörf,“ segir Kristján.

Lífræn ræktun og loftslagið

Kannski vanræktustu hlið lífrænnar ræktunar í almennri umræðu er tengsl hennar við loftslagsmálin. Tilbúinn áburður er ábyrgur fyrir allt að 10% af losun landbúnaðar þegar framleiðsla, flutningur og notkun eru talin saman. En vandinn er ekki einungis í losun: tilbúinn áburður dregur úr getu gróðurs til að binda koltvísýring í jarðveginn, og skordýra- og illgresiseitur skaða jarðvegslífið sem gegnir lykilhlutverki í kolefnisbindingu. Því minna líf í jarðvegi, því minni binding kolefnis – og því veikara er hið náttúrulega kælikerfi jarðarinnar.

Lífræn ræktun hlúir að jarðvegslífi og stuðlar að meiri kolefnisbindingu í jarðvegi en hefðbundin ræktun. Rannsóknir sýna að þar sem stunduð er lífræn ræktun er mun meira lífrænt efni í jarðveginum og hann hefur meiri langtíma getu til kolefnisbindingar. Lífræn ræktun byggir á lokaðri hringrás næringarefna þar sem lífrænt efni sem til fellur á búinu er nýtt aftur, hlúð er að jarðvegslífinu og gróðurinn fær að gegna hlutverki sínu sem hluti af náttúrulegu jafnvægi jarðarinnar.

Framtíðarsýn

Kristján og Dóra líta á lífrænan landbúnað sem nauðsynlegan fyrir framtíðina og að hann sé bæði náttúruleg og sjálfbær aðferð til framleiðslu á matvælum. „Plánetan okkar er lifandi afl sem okkur ber að virða,” segir Kristján. „Það er eitt að hagnýta sér lögmál náttúrunnar. Annað að misbjóða henni og grafa undan möguleikum komandi kynslóða til að fæða sig.”

Staðreyndin er sú að vistkerfi jarðarinnar hefur mjög látið á sjá á síðustu áratugum. Þetta á sérstaklega við gagnvart ræktunarlandi og svo einnig í hafinu þar sem mörg svæði hafsins hafa þegar dáið.

Á Neðra-Hálsi í Kjós er jörðin nú vel gróin af trjám, skilyrðin til ræktunar mun betri en í upphafi, og búskapurinn í góðum höndum hjá hjónum sem hafa helgað sig lífrænni framleiðslu í þrjá áratugi. Þau eru frumkvöðlar í fullum skilningi þess orðs – og dæmi um að langtímaþolinmæði og gildi borgi sig.