Í febrúar síðastliðnum sótti ég lífrænu stórsýninguna BIOFACH heim, en hún er haldin í Nurnberg í Þýskalandi ár hvert. Þar úir og grúir af nýsköpun, framleiðendum, birgjum og áhrifafólki hvaðanæva að úr heiminum. Eitt það áhugaverðasta sem ég sá kynnt á sýningunni í ár kom þó hvorki frá nýsköpunarfyrirtæki né framleiðanda, heldur sveitarfélagi. Sænska sveitarfélagið Örebro hefur nefnilega á síðustu árum umbreytt opinberum máltíðum sínum með verkefninu Smartare mat – sem sýnir í verki hvað opinber innkaup geta verið öflugt tæki til breytinga. 

Í dag eru um tveir þriðju hlutar innkaupa sveitarfélagsins með lífræna vottun, en um 30.000 máltíðir eru bornar þar fram á dag í leikskólum, skólum og heilbrigðisþjónustu sveitarfélagsins. Örebro hefur verið í fyrsta sæti í Svíþjóð fjögur ár í röð þegar kemur að notkun lífrænna matvæla í opinberum eldhúsum. Þessi árangur hefur fyrst og fremst náðst með stefnumótun stjórnvalda og skipulagi. 

Skýr innkaupastefna gengur meðal annars út á að stærstur hluti hrávöru er lífrænt vottaður, kjötmeti innlent og fiskur úr sjálfbærum veiðum. Grænmeti og ákvextir eru valdir út frá því hvað er í árstíð hverju sinni og matur framleiddur í nærumhverfinu er í forgangi. Markmiðið er hollur, góður og vel útlítandi matur með eins lítil umhverfisáhrif og hægt er.

En hvernig tekst þeim að halda kostnaði í lágmarki? Lykilsvarið þar er að allt er eldað frá grunni og gætt sérstaklega að matarsóun. Samhliða innkaupastefnunni eru sett skýr töluleg markmið til að sjá til þess að eins lítið af matvælum og mögulegt er fari til spillis. Að auki er
lögð áhersla á hátt hlutfall grænmetis og bauna og svokölluð 50/50 aðferð gjarnan notuð til að ákvarða hlutfall kjöts og grænmetis sem próteingjafa máltíða. Þar vakti líka athygli mína að þetta markmið var aðlagað hverri stofnun fyrir sig, út frá þörf og áhuga. Verkefninu er
fylgt eftir með reglulegum skráningum og greiningu gagna svo kleift sé að fylgjast með framvindu og styðja við stöðugar umbætur. Í þessari vinnu taka allir hlutaðeigandi þátt, og mikil áhersla er lögð á samvinnu, samráð og þátttöku starfsfólks mötuneytanna. Niðurstaðan er kerfi sem er bæði sjálfbært og hagkvæmt í rekstri á sama tíma og það styður við sjálfbæra framleiðslu í heimabyggð.

Opinberir aðilar hér á landi eru stórir kaupendur matvæla. Með markvissri stefnu geta þeir haft veruleg áhrif á þróun íslenskrar matvælaframleiðslu, aukið eftirspurn eftir lífrænum vörum, stutt við sjálfbærari framleiðsluhætti og styrkt nærumhverfi sitt og íslenskan
landbúnað til framtíðar. Reynslan frá Örebro sýnir að lykilatriðið er ekki fullkomið kerfi frá fyrsta degi, heldur skýr stefna, eftirfylgni og skuldbinding til lengri tíma. 

Opinberar máltíðir eru ekki aðeins þjónusta, þær eru stefnumótun í verki og opinber innkaup öflugt tæki til samfélagsbreytinga. 

Snjallari matur? Já takk